Hans Frank. Generalny Gubernator, pierwszy krwiopijca okupowanej Polski i twórca nazistowskiego systemu prawnego. Tak mniej więcej w świadomości historycznej Polaków i na kartach polskich podręczników funkcjonuje owa postać. Ocena to zresztą w pełni zasłużona, gdyż Frank nie tylko był formalnie „twarzą” niemieckich zbrodni w naszym kraju, ale aktywnie od samego początku wspierał politykę terroru – tak ideologicznie, jak i wydawanymi przez siebie aktami prawnymi. Bliższe spojrzenie na tę postać przekonuje jednak, że nie mamy do czynienia ze zwykłym zwyrodnialcem czy bandytą, lecz, co może jeszcze bardziej przerażające, osobą inteligentną, wykształconą i znającą się na sztuce. Co doprowadziło zdawałoby się tego zupełnie normalnego człowieka do totalnego moralnego upadku? Na to pytanie stara się odpowiedzieć Dieter Schenk, autor biografii Hansa Franka.

Schenk, prawnik, były dyrektor policji kryminalnej i działacz Amnesty International, odznaczony za badania nad zbrodniami hitleryzmu w Polsce oraz pracę na rzecz polsko-niemieckiego pojednania, przedstawia w swojej pracy całościowy obraz generalnego gubernatora. Nie jest to może pełna biografia – dzień po dniu – lecz raczej publikacja zagadnieniowo i chronologicznie przybliżająca najważniejsze fakty z życia Hansa Franka, pokazująca wszystkie jego oblicza: zapalonego nazisty, prawnika, męża, ojca, kochanka, miłośnika sztuki, defraudanta, karierowicza, figuranta, mówcy i w końcu zbrodniarza „zza biurka”. Obraz życia Hansa Franka jest pełen sprzeczności, hipokryzji i obłudy, ale zarazem braku zrozumienia, samotności i niespełnionych chorych ambicji. Jest to w gruncie rzeczy postać smutna, szukająca uznania, zwłaszcza w oczach szczerze ukochanego führera, i dla podniesienia niskiego poczucia własnej wartości otaczająca się splendorami i luksusem. Opamiętanie i refleksja na temat tego, co się czyniło, jakie idee promowało, przyszły Frankowi zbyt późno – dopiero w obliczu śmierci. Można zresztą powątpiewać, czy były szczere.

Biografia generalnego gubernatora to nie tylko dzieje demoralizacji i upadku jednego człowieka. To także arcyciekawe losy niemieckich prawników zaprzedanych nazizmowi z najwybitniejszym Carlem Schmittem na czele. Ten orędownik decyzjonizmu, prywatnie przyjaciel Franka i kochanek jego żony, nota bene do dziś dość bezkrytycznie wykładany na polskich uczelniach, był w stanie opublikować w 1934 r. na łamach swojej gazety „Deutsche Juristenzeitung” artykuł „Der Führer schützt das Recht” („Führer chroni prawo”), w którym to stwierdził m.in.: „Führer chroni prawo przed najgorszym nadużyciem, gdy w chwili zagrożenia mocą swojego przywództwa jako najwyższy sędzia bezpośrednio tworzy prawi. Prawdziwy przywódca zawsze jest także sędzią. Z funkcji Führera wypływa funkcja sędziowska. [...] W rzeczywistości czyn Führera jest autentycznym sądownictwem. Nie podlega ono wymiarowi sprawiedliwości, lecz samo było najwyższą sprawiedliwością. Treść i zakres swojego postępowania Führer określa sam.” Aż trudno uwierzyć, że prawnik mógł być autorem tak niedorzecznych słów. Z pewnością mógł być nim jednak zagorzały nazista. Historyk prawa, Otto Gritschneder, nazwał to wystąpienie Schmitta najbardziej perwersyjnym tekstem, jaki kiedykolwiek ukazał się w niemieckim piśmie prawniczym.

Książka Schenka w doskonały sposób demaskuje również konflikty i ostrą rywalizację w łonie nazistów. Na pierwszym planie ukazany jest spór między cywilną administracją Generalnego Gubernatorstwa z Frankiem na czele, a organami bezpieczeństwa podlegającymi na najwyższym szczeblu Reichsführerowi SS, Heinrichowi Himmlerowi. W konflikcie tym Frank występował jako, po pierwsze, obrońca kompetencji swojego aparatu administracyjnego, a po wtóre orędownik wiernego przestrzegania litery nazistowskiego prawa i przeciwnik samowoli organów bezpieczeństwa. Co oczywiste, nie chodziło wcale o obronę prześladowanych, ani o prawa człowieka. Generalny gubernator nie sprzeciwiał się terrorowi. Chciał go jedynie stosować zgodnie z procedurami, pod przykrywką państwa prawa. Za wszelką cenę chciał również ograniczyć wpływy rywali wymiaru sprawiedliwości – SS i gestapo. Najbardziej wymowny jest jednak fakt, że w tym sporze przegrał z kretesem. Hitler traktował prawo czysto instrumentalnie – gdy musiał się do niego stosować w okresie walki o władzę, Frank i prawnicy byli potrzebni. Gdy swastyka zatriumfowała, nawet nazistowskie prawo stanowiło jedynie przeszkodę. Kontrola sądowa była zbędna – władza wykonawcza realizująca wolę führera nie miała mieć żadnych ograniczeń.

Praca Dietera Schenka napisana jest nienagannym, choć poważnym w tonie i stroniącym od kwiecistych opisów językiem. Mimo to, biografii Franka nie zaliczyłbym do suchych, trudnych do przyswojenia publikacji historycznych. Autor doskonale wie, jak pisać o swoim bohaterze, aby nie zanudzić czytelnika – pozostając precyzyjnym i skrupulatnym w przedstawieniu wyników swoich badań, skupia się na tym co najważniejsze, nie opisuje życia gubernatora od deski do deski. Prezentuje również wiele ciekawostek, pokazujących postać i działalność Hansa Franka z czasem wręcz komicznej perspektywy. Szczególnie w pamięci utkwił mi przywołany przez Schenka fragment wspomnień Franka, spisanych już w niewoli po wojnie, w którym ten narzeka na wodza III Rzeszy: „Od Hitlera nigdy nie dostałem >>w prezencie<< choćby najmniejszej fotografii czy dzieła sztuki, dotacji finansowej czy domu, książki i w ogóle niczego”. Od Mussoliniego generalny gubernator, w dowód wzajemnej przyjaźni, dostał za to portret duce w srebrnej ramie...

Do wydania książki nie można mieć większych zastrzeżeń. Starannie i czytelnie opracowany tekst oraz miękka, lecz wytrzymała i dość atrakcyjna oprawa stanowią jej największe atuty. Można jedynie żałować, że praca Dietera Schenka nie jest bogaciej ilustrowana – kilkanaście zawartych w niej fotografii daje co prawda jako takie pojęcie o środowisku Franka, nie da się jednak ukryć, że w tej materii publikacja pozostawia poczucie niedosytu.

Biografia generalnego gubernatora autorstwa Dietera Schenka jest książką ze wszech miar godną polecenia, zwłaszcza dla wszystkich czytelników interesujących się historią reżimu nazistowskiego, niemiecką okupacją Polski, a także prawem i polityką, szczególnie zaś ich wzajemnymi relacjami. Publikacja niemieckiego historyka to jednak przede wszystkim ostrzeżenie przed wybujałymi ambicjami i deprawującym wpływem władzy i bogactwa, które potrafią doprowadzić do zupełnego zniszczenia.


Ocena:

Autor: Dieter Schenk
Tytuł: Hans Frank. Biografia generalnego gubernatora
Wydawca: Wydawnictwo Znak
Rok wydania: 2009
Liczba stron: 448
Oprawa: miękka
Cena: 49,90 zł


Dziękujemy Wydawnictwu Znak za przekazanie egzemplarza książki do recenzji.